Με την ευκαιρία της δημοσίευσης του άρθρου της Ελένης Μπέλλου στο Ριζοσπάστη[1]
και την παρέμβαση του Αντώνη Δημητρίου στο INPRECOR.
του Κυριάκου Κυριακού
Παρακολουθώ το IΝPRECOR σχεδόν καθημερινά. Βρίσκω ενδιαφέρουσα την προσπάθεια που κάνουν οι συντάκτες του για την όσο το δυνατόν πληρέστερη πληροφόρηση των αναγνωστών του. Όσων, εν πάση περιπτώσει, ενδιαφέρονται για να παίρνουν αντικειμενικές ειδήσεις. Σε μια εποχή που δυσκολεύεται κανείς να διακρίνει την αλήθεια από το ψέμα, το IΝPRECOR, στον ειδησεογραφικό τομέα, βοηθάει στην αντικειμενική πληροφόρηση αλλά και στην παράθεση απόψεων.
Το έναυσμα, για την αποστολή αυτού του άρθρου μου το έδωσε η παρέμβαση του Αντώνη Δημητρίου (ΑΔ) προς τη συντακτική ομάδα του INPRECOR, που της έστειλε για δημοσίευση (ανάρτηση) το άρθρο της Ελένης Μπέλλου (ΕΜ), μέλους του ΠΓ του ΚΚΕ, με τίτλο «Για το κομμουνιστικό κόμμα στον 21ο αιώνα, Ιδεολογική κρίση – Προγραμματική ανασυγκρότηση». Θα πρέπει να διευκρινίσω ότι ήδη το είχα διαβάσει στο Ριζοσπάστη και με προκάλεσε. Όπως με προκάλεσε και η υποσημείωση του ΑΔ ότι το άρθρο αυτό «είναι πολύ ενδιαφέρον», ότι «ανοίγει τη συζήτηση για το πώς πρέπει να είναι σήμερα ένα κομμουνιστικό κόμμα», ότι «περιέχει πολύ ενδιαφέρουσες και πρωτοποριακές προσεγγίσεις που αξίζει να τις προσέξουμε και να προβληματιστούμε».
Μακριά από τον Μαρξισμό- Λενινισμό
Λυπάμαι, αλλά είμαι υποχρεωμένος να πω ευθέως και εξ αρχής ότι διαφωνώ με την εκτίμηση του ΑΔ και να τονίσω με έμφαση ότι καμιά από τις γεμάτες ελπίδα επισημάνσεις του δεν συμμερίζομαι. Και όχι μόνο αυτό. Πιστεύω ότι το συγκεκριμένο άρθρο της ΕΜ, που κατά τη γνώμη μου οι κατευθύνσεις του και οι θέσεις του ήδη υλοποιούνται στην οργανωτική λειτουργία του ΚΚΕ, στην ιδεολογία και στην πολιτική του, αποτελεί απλώς το επιστέγασμα, την επισημοποίηση καλύτερα, μιας πορείας ήδη πραγματοποιημένων αλλαγών, που δεν έχουν καμιά αναφορά στην κοσμοθεωρία του Μαρξισμού – Λενινισμού (Μ-Λ), στους λενινιστικούς κανόνες ύπαρξης και λειτουργίας ενός κομμουνιστικού κόμματος.
Αντίθετα, οι θέσεις που περιέχονται σ’ αυτό το άρθρο όχι μόνο αρνούνται τον Μ-Λ και μάλιστα με κραυγαλέο τρόπο, αλλά, πολύ περισσότερο δεν αποτελούν μια δημιουργική επεξεργασία, βασισμένης σ’ αυτόν, για τις σημερινές συνθήκες. Γιατί πολλές φορές, από την πλευρά της ηγεσίας του κόμματος, προβάλλεται κι αυτό το επιχείρημα, ότι είναι επεξεργασίες που προκύπτουν από την ανάλυση των σύγχρονων συνθηκών στο πνεύμα του Μ – Λ. Είναι βέβαιο και αδήριτη ανάγκη για ένα κομμουνιστικό κόμμα, ότι οι επεξεργασίες του πρέπει να παίρνουν υπόψη τις σύγχρονες συνθήκες, πάνω στο έδαφος του Μ-Λ, αλλά και της ιστορικής πείρας. Με μια προϋπόθεση βέβαια. Ότι και τον Μ – Λ θα τον μελετάμε και θα τον γνωρίζουμε ως επιστήμη, όπως, σαφώς, επίσης, και την ιστορία.
Και έχω τη γνώμη πως ούτε ο Μ – Λ αντιμετωπίζεται ως επιστήμη ούτε και η ιστορία. Σε ότι αφορά αυτή τη δεύτερη, αναφέρομαι σε μια ομιλία της ΕΜ, που έκανε στο Μεξικό και δημοσιεύτηκε στο
Ριζοσπάστη,[2] που τα συμπεράσματά της δεν με πείθουν ότι η ΕΜ χρησιμοποιεί τον Ιστορικό Υλισμό για την προσέγγιση και την ερμηνεία των ιστορικών φαινομένων με δημιουργικό τρόπο. Αυθαιρετεί πάνω στα ιστορικά γεγονότα με ανεπίτρεπτη αφαίρεση ουσιαστικών στοιχείων, με μια μεθοδολογική προσέγγιση που παρακάμπτει τις συνθήκες που εξελίχτηκαν αυτά και που προχωρώντας μέσα από ιστορικούς εκβιασμούς, θριαμβευτικά στο τέλος, καταλήγει σε ό,τι προκατασκευασμένο, και θα μου επιτραπεί να πω, και ρηχό συμπέρασμα επιθυμεί.
Ξεχνάει, και φαίνεται σε μόνιμη βάση, η ΕΜ το αναντικατάστατο και λυσιτελές για την περίπτωσή της και για τα πολύ σοβαρά ζητήματα που αντιμετωπίζει, το να συνειδητοποιήσει, δηλαδή, ότι τα όσα λέει «μας τάπαν κι άλλοι» και μάλλον και με καλύτερο τρόπο, χωρίς να κατορθώσουν να αποφύγουν το στοίβαγμα των απόψεών τους στον κάλαθο των αχρήστων.
Η κ. Μπέλλου κλείνει μια συζήτηση που δεν άνοιξε ποτέ
Δεν ανοίγει, συνεπώς, κανένας δρόμος και καμιά συζήτηση για το πώς πρέπει να είναι ένα κομμουνιστικό κόμμα στην εποχή μας. Για την αποτύπωση και την εκτίμηση της πορείας του κομμουνιστικού κινήματος. Τουναντίον. «Κλείνουν» ζητήματα και ζητήματα με αναπαλαιομένες απόψεις και μάλιστα με αντικαταστατικό τρόπο. Γιατί δεν δίνεται η δυνατότητα, στο πλαίσιο της ίδιας της λειτουργίας του Κόμματος, να αναπτυχθεί μια αβίαστη και πραγματική συζήτηση με κομμουνιστική δεοντολογία και επιστημονική τεκμηρίωση, που θα βοηθήσει και την ηγεσία του Κόμματος αλλά και τα μέλη του, να καταλήξουν σε ωφέλιμα και ισχυρά συμπεράσματα για τη μέχρι τώρα πορεία του κομμουνιστικού κινήματος.
Μου προκαλεί απορία. Τι θα εμπόδιζε να ανοίξει ένας ουσιαστικός διάλογος από τις στήλες των θεωρητικών εντύπων του κόμματος για τέτοιου είδους θέματα; Νομίζω ότι η υπόθεση του Σοσιαλισμού δεν είναι απλώς «αναγκαία και επίκαιρη», αλλά είναι η μοναδική προοπτική της ανθρωπότητας. Φυσικά ισχύει πάντα το «Συν Αθηνά και χείρα κίνει».
Αν την ίδια άποψη έχει και η ηγεσία του ΚΚΕ, τότε δεν κατανοώ τον τρόπο που προσεγγίζει ιστορικής και θεμελιακής σημασίας ζητήματα για το κομμουνιστικό κίνημα γενικά και για το ΚΚΕ ιδιαίτερα. Γιατί δεν αφήνεται να ακουστούν οι απόψεις; Επίσημα. Μέσα από τα ίδια του τα έντυπα. «Στο κάτω – κάτω της γραφής» μέσα από την παράθεση των διαφορετικών απόψεων θα δοθεί η δυνατότητα να αποτυπωθεί ταυτόχρονα και το “who is who” του καθενός. Ο επαναστάτης ως επαναστάτης και ο οπορτουνιστής ως οπορτουνιστής. Και φυσικά τότε θα φανεί επίσης και το «πόσα απίδια πιάνει ο σάκος» του καθενός. Η υπευθυνότητά του απέναντι στο κομμουνιστικό κίνημα και το κόμμα.
Ισχυρίζομαι σαφώς ότι η δημοσίευση τέτοιων άρθρων αποτελεί μια μεθοδευμένη πρωτοβουλία, «από τα πάνω», όπως θα το λέγαμε στην απλή νεολληνική, που επισφραγίζει την αναθεώρηση της κοσμοθεωρίας και της ιστορίας του ΚΚΕ. Η σημερινή ηγεσία αλλάζει το χαρακτήρα του κόμματος. Τους όρους λειτουργίας του. Την ιστορική του ταυτότητα. Στην πράξη και με σύστημα. Και επειδή κάποια στιγμή θα ανοίξει και το θέμα εκλογής νέας ηγεσίας στο κόμμα, αν δεν έχει ήδη ανοίξει, τότε, τέτοια άρθρα μας αποκαλύπτουν πολύ περισσότερα πράγματα απ’ ότι αρχικά μπορεί να πιστεύει κανείς. Όχι τόσο για το ποιος θα είναι ο νέος ηγέτης του ΚΚΕ. Αλλά όσο για το ποιο κοσμοθεωρητικό πλαίσιο θα εκφράζει. Να το πούμε λίγο πιο «λαϊκά», για το «τι μυαλά θα κουβαλάει».
Και ας δούμε τώρα τι μυαλά θα κουβαλάει αυτός ο ηγέτης και όλη η ηγεσία του κόμματος και πως θα εκφράζεται η στάση του ηγέτη και συνολικά της ηγεσίας στη λειτουργία του κόμματος. Το παράδειγμα μας το προσφέρει με γενναιοδωρία και με τη δική της σκέψη η ίδια η ΕΜ. Θα μου επιτραπεί μόνο να μην επεκταθώ σε πολλά σημεία αλλά να επιλέξω ένα, για τη σχέση κομματικής βάσης – ηγεσίας, που έχει σχέση με τη λειτουργία του κόμματος, γιατί μια ολοκληρωμένη τοποθέτηση στο άρθρο της ΕΜ θα χρειαζόταν έναν εκτεταμένο σχολιασμό.
Πως η ηγεσία του ΚΚΕ βλέπει τον εαυτό της και τα μέλη του κόμματος
Στο άρθρο αναφέρεται συγκεκριμένα: «Οι οπορτουνιστικές εκφορές της αστικής ιδεολογίας αρέσκονται να παραμυθιάζουν για τον αποφασιστικό ρόλο της κομματικής βάσης. Η πραγματικότητα είναι ότι ο συγκεντρωτισμός στη λήψη αποφάσεων σε κρίσιμες στιγμές είναι ο μόνος τρόπος για να διασφαλιστεί η ενότητα θέλησης και δράσης, η αποτελεσματικότητα του πιο σκληρού ταξικού αγώνα. Συγκεντρωτισμός και πειθαρχία σε αυτόν σημαίνει οργανωτική μετουσίωση της ιδεολογικής – πολιτικής πρωτοπορίας».
Αναρωτιέμαι. Μπορεί; Είναι δυνατόν και επιτρεπτό, να αναπτύσσει η ΕΜ με έναν τέτοιο θεωρητικό τρόπο και να εκλαϊκεύεται ανάλογα η βασική αρχή ενός κομμουνιστικού κόμματος που είναι ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός;!
Ώστε ο αποφασιστικός ρόλος της κομματικής βάσης είναι ένα οπορτουνιστικό – αστικό παραμύθιασμα;!
Έχει πάψει να είναι λενινιστική αρχή;! Κομμουνιστική αρχή;!
Μα με την αντίληψη της ΕΜ πρέπει να αναιρεθεί τότε και μια από τις θεμελιακές αρχές του Διαλεκτικού Υλισμού. Για το ρόλο των μαζών στην κοινωνική εξέλιξη ως δημιουργών της ιστορίας και να
πούμε ότι ο αποφασιστικός ρόλος ανήκει στις ηγεσίες και μόνο. Και στη συνέχεια πρέπει να αναιρεθεί και ότι η ιστορία της κοινωνικής εξέλιξης είναι στην πραγματικότητα η ιστορία της ταξικής πάλης. Δηλαδή της πάλης των τάξεων. Δηλαδή της αποφασιστικής παρέμβασης της εργατικής τάξης, κατά συνέπεια των εργατικών μαζών. Τότε πρέπει να αλλάξει και ο χαρακτήρας της εργατικής τάξης, να μην δρα ως τάξη, να μην διεκδικεί τη δική της εξουσία. Να της αρκεί ο αποφασιστικός ρόλος μιας – κάποιας ηγεσίας. Και μάλιστα σε κρίσιμες στιγμές θα αποφασίζει για τα πάντα! Στις άλλες, τις μη κρίσιμες; Ε! Στις μη κρίσιμες η ηγεσία θα εμφανίζει τη μεγαλοσύνη της και θα «ρωτάει» τη κομματική βάση και τη μάζα. Αλλά τότε γιατί θα υπάρχει και το ανάλογο ενδιαφέρον αφού οι στιγμές θα είναι μη κρίσιμες;
Θα εξομολογηθώ την «υποψία» μου. Καλύτερα, τη σκέψη που κατασταλάζω. Πολύ παραμύθιασμα, για να χρησιμοποιήσω τα λεκτικά σχήματα της ίδιας της ΕΜ, έχει πέσει στο μυαλό της για την επανάσταση και για το ρόλο της ηγεσίας και της προσωπικότητας σ’ αυτήν. Πολύ φαντασιοπληξία την έχει κυριεύσει. Δεν γνωρίζω τι εικόνες έχει σχηματίσει στο μυαλό της για το ξέσπασμα της επανάστασης και που μέσα σ’ αυτές έχει ενσωματώσει τον εαυτό της και το ρόλο της, ως προσωπικότητα και μέλος της ηγεσίας. Αλλά ένα είναι το βέβαιο. Ότι έχει αποσπαστεί και από την ιστορική πραγματικότητα και ιδιαίτερα από τη σημερινή πραγματικότητα.
Γιατί, σε διαφορετική περίπτωση, θα καταλάβαινε ότι η επανάσταση του ’17, όπως και κάθε επανάσταση, η μαζική αντίσταση στην Κατοχή στη χώρα μας, πραγματοποιήθηκαν γιατί κινητοποιήθηκαν πριν απ’ όλα οι μάζες. Φυσικά με την καθοδήγηση του κόμματος. Και μάλιστα η επανάσταση του ’17 «μαρτυρήθηκε» από τα μέσα. Αυτό το τελευταίο αφορά την κρισιμότητα των στιγμών. Η εξουσία για το ΚΚΕ δεν χάθηκε επειδή στις κρίσιμες στιγμές δεν υπήρξε ο συγκεντρωτισμός. Είναι αφελές να το πιστεύει κανείς αυτό. Στις κρίσιμες στιγμές οι μάζες ήθελαν το ΕΑΜ να πάρει την εξουσία. Και η κομματική βάση επίσης. Η ηγεσία με τις αποφάσεις της την έχασε.
Η διαλεκτική σχέση ηγεσίας- κομματικής βάσης- μαζών…
Κανείς δεν προτίθεται να αναιρέσει το ρόλο του κόμματος και της ηγεσίας του στην επαναστατική διαδικασία. Το ρόλο της προσωπικότητας. Προσωπικότητα, ηγεσία, κόμμα, τάξη, μάζα αποτελούν μιαν αδιάσπαστη διαλεκτική ενότητα για την οποία η κοσμοθεωρία του Μ –Λ έχει τοποθετηθεί με καταλυτική καθαρότητα και ανεπανάληπτο τρόπο, ώστε να μην υπάρχει πλέον κανένα περιθώριο παρερμηνειών για κανέναν. Είτε είναι κομμουνιστής είτε δεν είναι.
Θα καταλάβαινε η ΕΜ ότι για να πραγματοποιηθεί η επανάσταση σήμερα θα χρειαστεί ακόμα περισσότερο ο αποφασιστικός ρόλος των μαζών. Φυσικά και του κόμματος και της ηγεσίας του. Και εδώ είναι το πρόβλημα με όσα μας παρουσιάζει η ΕΜ. Διασπά συνειδητά τη διαλεκτική ενότητα μεταξύ κομματικής βάσης και ηγεσίας, στο όνομα του συγκεντρωτισμού και των κρίσιμων στιγμών. Στο όνομα της επανάστασης, γιατί οι κρίσιμες στιγμές αυτήν αφορούν. Στην ουσία διασπά την ενότητα μάζας – κομματικής βάσης – ηγεσίας. Χωρίς αυτήν την ενότητα, όμως, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ καμία επανάσταση. Και ούτε πρόκειται να πραγματοποιηθεί.
Ας θυμηθούμε ότι η επανάσταση του ’17 ανέδειξε και πολλές προσωπικότητες και μεγάλες, όπως ο Λένιν, που στα πλαίσια του μπολσεβίκικου κόμματος, σήκωσαν το βάρος της επανάστασης πάντα 
με απόλυτο σεβασμό και εμπιστοσύνη απέναντι στην κομματική βάση και στις μάζες, στη δράση τους. Χωρίς ποτέ να υποτιμάνε ούτε την κομματική βάση ούτε ευρύτερα τις μάζες. Ό,τι κάνει δηλαδή η ΕΜ με το άρθρο της. Από τον Φλεβάρη του ’17 και μετά όλες οι στιγμές ήταν κρίσιμες για το επαναστατικό κίνημα. Κι όμως τηρούνται οι κομματικές διαδικασίες με τις μάζες οπλισμένες στο δρόμο.
Αλλά το πως οι μεγάλες προσωπικότητες του κομμουνιστικού κινήματος και το πως οι μη επαρκείς ηγεσίες αντιμετώπιζαν τις μάζες και την κομματική βάση μας το δείχνουν τα ιστορικά παραδείγματα.
▪Είναι ο Λένιν που επεξεργάζεται τη θεωρία για το Κόμμα Νέου Τύπου και που αναγνωρίζει τον αποφασιστικό ρόλο της κομματικής βάσης στη δράση των μαζών, αλλά και των ίδιων των μαζών.
▪Είναι ο Λένιν που υιοθετεί την αρχή του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού και σέβεται τη διαφωνία και την αντιμετωπίζει πάντα με πολιτικά και ιδεολογικά κριτήρια.
▪Είναι ο Λένιν που δεν επέτρεψε ποτέ στον εαυτό του να λειτουργήσει ως κομματική φράξια από τα πάνω και εξασφάλιζε την αντιπροσώπευση των απόψεων ακόμη και στα κορυφαία όργανα. Που εμπιστεύτηκε σε θέσεις κλειδιά ακόμη και στελέχη που είχε ισχυρές διαφωνίες. Και τους διαχωρισμούς τους έκανε πάντα με πολιτικά μέσα.
▪Είναι ο Λένιν που όταν κι αυτός ο ίδιος πέφτει θύμα της λογοκρισίας ορισμένων στελεχών του κόμματος αρνείται να υποταχτεί σε τέτοιου είδους πρακτικές.
▪Είναι ο Λένιν που σκύβει πάνω στις κομματικές οργανώσεις που διαφωνούν και τους κατοχυρώνει το δικαίωμα στη διαφωνία, χωρίς να καταφεύγει σε αλλαγές συνθέσεων και άλλες φτηνές πρακτικές.
▪Είναι ο Λένιν που όταν ο φραξιονισμός παίρνει το χαρακτήρα μιας διαπάλης χωρίς αρχές, που απειλεί την ενότητα του κόμματος, παρεμβαίνει για να βάλει τέρμα σ’ αυτήν την κατάσταση.
▪Είναι ο Λένιν που αρνείται να πάρει την εξουσία πριν αλλάξει ο συσχετισμός των δυνάμεων μέσα στα σοβιέτ, ώστε να εξασφαλίσει την πλειοψηφία μέσα σ’ αυτά, αναγνωρίζοντας με αυτόν τον τρόπο τον αποφασιστικό ρόλο των μαζών στην επαναστατική πορεία για το σοσιαλισμό.
▪Είναι ο Λένιν που αναγνωρίζει και σχολιάζει ότι οι μάζες βρίσκονται πιο μπροστά και από το κόμμα και από τα σοβιέτ όταν ξετυλίγεται η επαναστατική τους δράση και οι μπολσεβίκοι βρίσκονται πίσω από τις μάζες.
▪Είναι οι δικοί μας αντάρτες που οδύρονται την ώρα που, στις πιο κρίσιμες στιγμές του αγώνα, παραδίδουν τα όπλα με απόφαση της ηγεσίας του κόμματος και αφοπλίζεται το κίνημα, οι μάζες.
▪Είναι η κομματική βάση που καταδικάζει τις συμφωνίες που, στις πιο κρίσιμες στιγμές του αγώνα, υπόγραψε η ηγεσία του κόμματος και παρέδωσε την εξουσία στην αστική τάξη της χώρας, την ώρα που την είχε κατακτήσει.
▪Είναι η κομματική βάση, στη συντριπτική της πλειοψηφία, που, στις πιο κρίσιμες στιγμές, αντιδρά στη βίαιη απομάκρυνση του Ν. Ζαχαριάδη από την ηγεσία του κόμματος.
…και η σημερινή πρακτική της ηγεσίας του ΚΚΕ
▪Είναι η ΕΜ και η σημερινή ηγεσία που έρχονται εκ υστέρων να «πατήσουν» πάνω στην εκφρασμένη άποψη της κομματικής βάσης για ιστορικά γεγονότα (που η κομματική βάση την εκφράζει, όμως, την ώρα που διεξάγονται τα γεγονότα, την ώρα που η κομματική ηγεσία απαιτεί πειθαρχία, εξ αιτίας της κρισιμότητας των στιγμών), προσπαθώντας να την αξιοποιήσουν για να παρουσιαστούν ως μοναδικοί κριτές της ιστορικής παρουσίας του κομμουνιστικού κινήματος και να κινηθούν ξανά στα ίδια καλούπια ακυρώνοντας τον αποφασιστικό ρόλο της κομματικής βάσης και τσαλαπατώντας κάθε διαφωνία, αλλοιώνοντας ταυτόχρονα την ιστορία του κόμματος και επιβάλλοντας νεοτροτσκιστικές απόψεις.
▪Είναι η ΕΜ που αυθαιρετώντας ακυρώνει από μόνη της τις επεξεργασίες του Στάλιν για τα οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού, μέσα από την εισαγωγή της στο αντίστοιχο βιβλίο και χωρίς
Αυτό το Βιβλίο το προλόγισε η Ε. Μπέλλου
προηγούμενη συζήτηση.
▪Είναι η ίδια που μηδενίζει τις επεξεργασίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς για να μας βυθίσει στα νεοτροτσκιστικά φληναφήματα.
▪Είναι η ηγεσία του κόμματος που καταργεί τη θεωρία του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό και υιοθετεί ως ευαγγέλιο τις απόψεις του Γιάννη Μηλιού, στελέχους του ΣΥΝ, για τη θέση της Ελλάδας στο ιμπεριαλιστικό σύστημα.
▪Είναι η ηγεσία του κόμματος που ακυρώνει τις επεξεργασίες της Συνδιάσκεψης του κόμματος για την ΕΟΚ του ’93 μέσα από τις ατέλειωτες συνεντεύξεις της. Και άλλα πολλά…
Και για να εξηγούμαι. Δεν αμφισβητώ την πειθαρχία πάνω στη γραμμή του κόμματος, που αποφασίζεται δημοκρατικά και έχει προηγηθεί μια, κατά το δυνατόν, εμπεριστατωμένη συζήτηση. Με μια ηγεσία που θα έχει ανοιχτά τα αυτιά της για να ακούει την κομματική βάση, να τη λαμβάνει υπόψη, να προσπαθεί να της εξυψώσει το αίσθημα της υπεύθυνης μελέτης του Μ – Λ και των σύγχρονων εξελίξεων, της ενημέρωσης και της δράσης.
Αλλά όταν η ηγεσία του κόμματος θεωρεί οπορτουνιστικό παραμύθιασμα το ρόλο της κομματικής βάσης, αυτή η θέση δεν είναι τίποτα λιγότερο και τίποτα περισσότερο από τον ενταφιασμό της κομματικής βάσης και του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού. Είναι ένας στείρος διοικητισμός. Κάτι χειρότερο. Είναι ένας εκλεκτικισμός που περιγελάει την κομματική βάση και τις μάζες.
Και το αποτέλεσμα της άποψης της ΕΜ είναι πολύ γνωστό από την ιστορία. Σε τελική ανάλυση μετατρέπει το όποιο λάθος της ηγεσίας σε νομοτέλεια και τον έγκαιρο και απαραίτητο εντοπισμό του σε ιστορικού χαρακτήρα ζήτημα. Σε ζήτημα ιστορικής έρευνας. Αφού έχει χαθεί και ενταφιαστεί η επανάσταση. Και για όλα αυτά χρησιμοποιείται η κρισιμότητα των στιγμών ως άλλοθι για να υπάρχει ο συγκεντρωτισμός σε μόνιμη βάση και να εκλείψει η δημοκρατία μέσα στο κόμμα. Και όλα αυτά για μια ενταφιασμένη εκ των προτέρων επανάσταση. Λαμπρό αποτέλεσμα στα αλήθεια!
Τι είναι κρίσιμο και τι μη κρίσιμο, τι είναι σωστό και τι λάθος;
Υπάρχει κάποιο ιστορικό προηγούμενο που η οποιαδήποτε ηγεσία του οποιοδήποτε κόμματος, πολύ περισσότερο ενός κομμουνιστικού κόμματος, να παίρνει αποφάσεις που να μην τις καθορίζει ως κρίσιμες για την πορεία του κόμματος, που να μην τις θεωρεί σωστές, και για να το πούμε και αλλιώς, που να τις θεωρεί εκ των προτέρων λαθεμένες;
Όταν οι μπολσεβίκοι καθόριζαν την τακτική του κόμματος στα συνέδρια του Λονδίνου το 1903 και 1905 τις καθόριζαν ως σωστές ή λαθεμένες; Ήταν κρίσιμες για την επανάσταση που πραγματοποιήθηκε το ’17 ή όχι;
Όταν η ηγεσία του ΚΚΕ με τις αποφάσεις της έχασε την εξουσία τις θεωρούσε σωστές ή λαθεμένες; Προφανώς τις θεωρούσε σωστές για να τις πάρει. Έχασε όμως την εξουσία με αυτές τις αποφάσεις.
Επομένως πως διασφαλίζεται η λειτουργία του κόμματος ώστε το λάθος στη λήψη των αποφάσεων να εντοπίζεται αμέσως ή όσο το δυνατόν πιο γρήγορα και όχι μόνο αυτό αλλά και να διορθώνεται; Πέρα από τη δημοκρατική λειτουργία του κόμματος και την ελεύθερη συζήτηση στο εσωτερικό του βλέπει η ΕΜ να υπάρχει κάτι άλλο;
Μια ελεύθερη συζήτηση βέβαια μέσα στα κομματικά πλαίσια, με βάση του δημοκρατικό συγκεντρωτισμό, μια συζήτηση που ταυτόχρονα θα εξασφαλίζει την πειθαρχία, όχι ως δαμόκλεια σπάθη αλλά ως δημοκρατική αρχή. Γιατί το εντυπωσιακό σ’ αυτό το άρθρο της ΕΜ είναι το πως καθορίζεται, τελικά, ο ρόλος της κομματικής βάσης, στο πλαίσιο του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού. Πρακτικά ακυρώνεται.
Και το ερώτημα είναι. Θα συμμετέχει η κομματική βάση στη διαμόρφωση των πολιτικών θέσεων του κόμματος ή όχι; Θα εκφράζεται και πως; Απ’ ότι μας αφήνει να υποθέτουμε η ΕΜ θα εκφράζεται στις μη κρίσιμες στιγμές. Αλλά ποιες θα είναι αυτές; Και ποιος θα τις καθορίζει; Και πως γίνεται ο διαχωρισμός ανάμεσα στις κρίσιμες και μη κρίσιμες στιγμές;
Κατά τα άλλα «με τέτοια μυαλά που κουβαλάει η ηγεσία» έρχεται και διαπιστώνει σε κάθε συνέδριο ότι η ζωή στις ΚΟΒ είναι πολύ φτωχή. Πάλι καλά που κάνει και μια σωστή διαπίστωση! Θα προβληματιστεί, όμως, κάποτε, η ηγεσία του κόμματος μήπως αυτή η φτώχια στη ζωή και δράση των ΚΟΒ οφείλεται στην άποψη που έχει αυτή η ίδια για το ρόλο της κομματικής βάσης; Μήπως έχει η ίδια παραμερίσει την κομματική βάση στις κομματικές λειτουργίες ώστε πρακτικά να έχει ακυρωθεί η ύπαρξη των ΚΟΒ; Μήπως το κόμμα έχει ήδη μετατραπεί σε ένα κόμμα εντεταλμένων στελεχών;
Αλλά σε μια εποχή που η επιταγή του Λένιν ότι η πολιτική έχει απόλυτη προτεραιότητα, που η επιστήμη έχει υπαχθεί στο μέγιστο βαθμό, τυπικά και ουσιαστικά, στην παραγωγική διαδικασία, που η εργατική τάξη είναι κατά πολύ πιο μορφωμένη από τις προηγούμενες ιστορικές εποχές, που αυτή (η εργατική τάξη) εμπλουτίζεται με νέα τμήματα μισθωτών, που η γνώση συσσωρεύεται με εντατικούς ρυθμούς και που η πολιτική προϋποθέτει στην αντιμετώπισή της και στην εφαρμογή της, ως επιστήμης, το σύνολο των επιστημών η ΕΜ και η υπόλοιπη ηγεσία του κόμματος οραματίζονται τη λειτουργία του κόμματος μέσα από τέτοια σχήματα; Είναι εκατό τα εκατό σίγουρο ότι αυτή η ηγεσία έχει κλειστεί στους τέσσαρες τοίχους των γραφείων της.
Η πρακτική της ηγεσίας σήμερα στο κίνημα και το αποτέλεσμα
Όμως, αν πάρω τοις μετρητοίς τα όσα διαβάζω στις αναλύσεις της ηγεσίας στα κομματικά έντυπα, είναι η ίδια η ηγεσία που περιμένει έντονες κοινωνικές εκρήξεις εξ αιτίας της οικονομικής κρίσης. Αν και η ηγεσία του κόμματος φαίνεται να έχει αφεθεί σε έναν είδους «κοινωνικό αυτοματισμό» ως προς την κρίση και τις υπό αναμονή κοινωνικές αντιδράσεις, αναρωτιέμαι πως είναι δυνατόν να παίξει το κόμμα κάποιο ενεργό πολιτικό ρόλο σ’ αυτές χωρίς την αποφασιστική συμμετοχή και δράση της ίδιας της κομματικής βάσης;
Και αυτό που μπορεί να παρατηρήσει κανείς «δια γυμνού οφθαλμού» είναι ότι στην τελευταία πχ συγκέντρωση του ΠΑΜΕ –ΟΓΕ – ΜΑΣ – ΠΑΣΕΒΕ στην Ομόνοια (10-3-11), με την ευκαιρία της 
παγκόσμιας ημέρας της γυναίκας, που παρουσιάστηκε ως κλιμάκωση της πάλης του «ταξικού εργατικού κινήματος» και είχε αναγγελθεί από το βήμα της αντίστοιχης συγκέντρωσης της 23ης του Φλεβάρη, όχι απλώς οι εργατικές μάζες γύρισαν την πλάτη στο κάλεσμα της ηγεσίας του κόμματος, αλλά δεν ανταποκρίθηκε ούτε καν η οργανωμένη κομματική βάση! Ούτε οι νεανικές δυνάμεις της ΚΝΕ! Και ήταν και κλιμάκωση του αγώνα! Πόσες τέτοιες κλιμακώσεις έχουν γίνει;
Δεν νομίζει η ηγεσία του κόμματος ότι είναι ένα πάρα πολύ σοβαρό θέμα, ακόμα και όταν η ίδια θεωρεί ότι οι στιγμές είναι κρίσιμες για την εργατική τάξη, για τις κατακτήσεις της, να πηγαινοέρχονται τα διάφορα μνημόνια και να εφαρμόζονται, να καλεί η ηγεσία του κόμματος σε «γενικό ξεσηκωμό» και σε «ανατροπή της εξουσίας» και να εισπράττει την απουσία των μαζών και της κομματικής βάσης; Και αυτό το φαινόμενο, εδώ και πολύ καιρό, είναι ένα επαναλαμβανόμενο γεγονός, τόσο γνωστό και τόσο οικείο που συνηθίσαμε πια να είμαστε «εμείς και εμείς». Η συμμετοχή να είναι απλώς για το «παρόν».
Και ελπίζω να αντιλαμβάνεται η ηγεσία του κόμματος ότι ο αντίπαλος ξέρει αυτό το γεγονός να το «μετράει» πολύ καλά. Και όχι ξέρει να μετράει αυτό μόνο, αλλά να μετράει και ένα άλλο γεγονός ακόμη πιο σοβαρό. Ότι εδώ και δυο χρόνια περίπου το ΠΑΜΕ «τραβιέται» πίσω από τη ΓΣΕΕ και την ΑΔΕΔΥ στις αγωνιστικές πρωτοβουλίες. Γιατί φανερά έχει χάσει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Και από εκεί και μετά μετράει κάτι πολύ – πολύ πιο σοβαρό. Ότι η αντίδραση του εργατικού κινήματος, μέχρι τώρα τουλάχιστον, δεν της έφερε ουσιαστικά εμπόδια στην εφαρμογή της πιο αντιδραστικής μεταπολεμικής οικονομικής πολιτικής.
Η ερμηνεία αυτής της κατάστασης δεν μπορεί παρά να αποδοθεί στο λειψό ρόλο της κομματικής βάσης. Στο λειψό πολιτικό ρόλο του ίδιου του κόμματος. Η ηγεσία του κόμματος δεν αντιλαμβάνεται ότι η επαναστατική διαπαιδαγώγηση της κομματικής βάσης και κατ’ επέκταση και των μαζών δεν είναι μια σχέση απλής πειθαρχίας στην ηγεσία του κόμματος για να μετουσιωθεί σε οργάνωση και πάλη η πολιτική και ιδεολογική πρωτοπορία. Δεν αρκούν τα «ξεσηκωθείτε» και τα «όλοι στους δρόμους». Οι σημερινές συνθήκες απαιτούν το πλατύ άνοιγμα του κόμματος στις ευρύτερες εργατικές και λαϊκές μάζες. Και ως προς τούτο ο ρόλος της κομματικής βάσης είναι αναντικατάστατος.
Μπορεί μια ηγεσία ενός κομμουνιστικού κόμματος να κερδίσει τη μάχη στο επίπεδο του συγκεντρωτισμού, να δημιουργήσει ένα μηχανισμό ελέγχου της κομματικής βάσης, να ενοχοποιεί, και με μεγάλη ευκολία, τις άλλες απόψεις, να απομακρύνει στελέχη και μέλη που έχουν το θάρρος της γνώμης, να ελέγχει τις ψηφοφορίες, να απομονώνει ή να καθαιρεί άξιους κομματικούς ανθρώπους, ή, ακόμη, και να τους διαγράφει, να λειτουργεί η ίδια ως φράξια από τα πάνω, ακόμη να κατασκευάζει φράξιες για να τρομοκρατεί τα κομματικά μέλη και να δικαιολογεί τις εκκαθαριστικές της επιχειρήσεις, ΑΛΛΑ ΝΑ ΧΑΣΕΙ ΤΗ ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ. Να φρενάρει την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος, να πάψει να έχει δεσμούς με τις μάζες και στο τέλος να οδηγήσει και το κόμμα στη διάλυση.
Κι αυτή η κατάσταση δεν είναι «ίδιο χαρακτηριστικό» των οπορτουνιστικών κομμάτων που αναθεώρησαν τον Μαρξισμό – Λενινισμό. Είναι και χαρακτηριστικό και εκείνων των κομμάτων που ορκίζονταν σ’ αυτόν και έπεσαν στον «αριστερό» βερμπαλισμό (αναθεωρώντας τον Μ – Λ ταυτόχρονα στην πράξη).
Δηλαδή, η σχέση ηγεσίας – κομματικής βάσης, έτσι όπως μας την περιέγραψε η ΕΜ όχι μόνο δεν οδηγεί στην επαναστατική διαπαιδαγώγηση των κομματικών μελών, όχι μόνο δεν δημιουργεί ανατροπείς της εξουσίας της αστικής τάξης, όχι μόνο δεν εξασφαλίζει την επαναστατικότητα της ηγεσίας, όχι μόνο δεν οδηγεί στην επαναστατική διαπαιδαγώγηση και κινητοποίηση των μαζών, αλλά, αντίθετα, εντείνει την ανάπτυξη της οπορτουνιστικής («αριστερής» ή δεξιάς) συμπεριφοράς τόσο της ίδιας της ηγεσίας όσο και της κομματικής βάσης, όσο, σε τελική ανάλυση, και των ίδιων των μαζών.
Οδηγεί στην αποστασιοποίηση της κομματικής βάσης από το κόμμα και των μαζών από το εργατικό κίνημα. Οδηγεί στην απομόνωση της ηγεσίας από την κομματική βάση και τις μάζες. Αυξάνει θεαματικά τον κίνδυνο να μετατρέψει ακόμη κι αυτήν την ηγεσία, που ναρκισσεύεται με την υποτιθέμενη επαναστατικότητά της, σε επισκοπικούς αντιπροσώπους του θεϊκού λόγου, που υπόσχονται την αιώνια ζωή, η οποία δεν θα έρθει ποτέ. Και όπως είναι γνωστό οι επίσκοποι με μεγάλη ευκολία υπόσχονται την αιώνια ζωή. Όμως με μια λεπτομέρεια. Αφού έχουν εξασφαλίσει τη δική τους «αιώνια ζωή» προηγούμενα επί της γης. Για την ίδια την αιώνια ζωή με παρέα ή και χωρίς παρέα τον ίδιο το θεό μάλλον δεν πολυενδιαφέρονται.
Το έργο έχει ξαναπαιχτεί
Και όλα τα παραπάνω δεν είναι παρά η ιστορική πείρα που έχει καταγραφεί με ανεξίτηλο τρόπο. Τι άλλο μας δείχνει η πορεία των κομμουνιστικών κομμάτων στην Α. Ευρώπη, που έχασαν τον επαναστατικό τους χαρακτήρα και μετατράπηκαν σε διοικητικούς μηχανισμούς εξασφαλίζοντας αποκλειστικά την πειθαρχία; Τι άλλο μας δείχνει η πορεία των κομμουνιστικών κομμάτων στη Δ. Ευρώπη, που παρά το γεγονός ότι αρνήθηκαν τον Μ – Λ, αρνήθηκαν το δημοκρατικό συγκεντρωτισμό, παρίσταναν τους ανανεωτικούς φάρους του κομμουνιστικού κινήματος, αλλά, στη θέση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού έβαλαν μια αυταρχική διοικητική μηχανή, που στην πραγματικότητα έφτανε στα όρια μιας δικτατορίας των στελεχών; Σ’ αυτά τα κόμματα, τα λεγόμενα ανανεωτικά, βασίλευε ο φραξιονισμός, η στελεχική αυθεντία, η διαπάλη χωρίς αρχές και η υπονόμευση του ενός απέναντι στον άλλο. Το «μέλλον», δηλαδή, η πολιτική καριέρα του κάθε στελέχους ταυτιζόταν με 
το μέλλον του κόμματος.
Και στη μια περίπτωση και στην άλλη, από διαφορετικές αφετηρίες, σημειώθηκαν τα ίδια αποτελέσματα. Χάθηκε η εργατική εξουσία, διαλύθηκαν τα κομμουνιστικά κόμματα που θα διεκδικούσαν την εργατική εξουσία.
Αλλά τα ίδια χαρακτηριστικά γνωρίσματα έχουμε και στις αριστερίστικες ομάδες, με νεοτροτσκιστικό ή μαοϊκό προσανατολισμό, ορισμένες από τις οποίες απέκτησαν και μια σχετικά ικανοποιητική μαζική αναφορά. Σκληρή πειθαρχία στην ηγεσία, φετιχισμός στην παράνομη δουλειά, καρατόμηση στελεχών στο άψε – σβήσε, εύκολοι χαρακτηρισμοί για προδοτική στάση, αλλεπάλληλες διασπάσεις, οι μισοί να διαγράφουν τους άλλους μισούς, για να καταλήξουν στο τέλος τα ηγετικά στελέχη αυτών των ομάδων να είναι σήμερα πολιτικοί σύμβουλοι του Μπερλουσκόνι και του Σαρκοζί ή να ενσωματωθούν στα σοσιαλιστικά κόμματα ή να τους διαβάζουμε τις ανοησίες τους περί παγκοσμιοποίησης, που αποτελούν το θεωρητικό λίπασμα για να δικαιολογείται η στάση των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων.
Όλες αυτές οι αριστερίστικες ομάδες είχαν το ίδιο επιχείρημα. Δικαιολογούσαν το συγκεντρωτισμό στο όνομα της ετοιμότητας για την επανάσταση και της οξύτητας της ταξικής πάλης. Κατά συνέπεια οδηγούνταν στη δημιουργία ενός κόμματος πειθαρχημένου πυρήνα, που θα ήταν έτοιμος στην κρίσιμη στιγμή να πάρει την εξουσία. Διαψεύστηκαν παταγωδώς. Μιλούσαν και δρούσαν ερήμην των μαζών και της ίδιας της κομματικής τους βάσης. Και μάλιστα όλα αυτά γίνονται σε εποχές που οι συνθήκες ευνοούν την ανάπτυξη αυτών των ομάδων και από πολιτική και ιδεολογική και οργανωτική άποψη. Γιατί τα αντίστοιχα κομμουνιστικά κόμματα είχαν χάσει τον επαναστατικό τους χαρακτήρα. Και όμως οι ομάδες αυτές υπέστησαν πολιτική καθίζηση.
Στην πραγματικότητα αυτή η κίνηση είχε ένα άκρως αμυντικό χαρακτήρα μπροστά στην οξυμένη ταξική πάλη που διεξαγόταν και τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε το εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα. Από τη μια μεριά τα επίσημα κομμουνιστικά κόμματα απαντούσαν με την κατάργηση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού και από την άλλη μεριά απαντούσαν με την ένταση του συγκεντρωτισμού. Το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο. Και στις δυο περιπτώσεις καταργούσαν τη δημοκρατία.
Πρέπει να υπάρχει ο συγκεντρωτισμός και να εξασφαλίζει την ενότητα και την ενιαία έκφραση δράσης του κόμματος; Ασφαλώς και πρέπει. Αλλά ως έκφραση και επιστέγασμα της δημοκρατικής λειτουργίας του κόμματος. Κάποτε πρέπει να γίνει καθαρό σε όλους ότι το ΚΚΕ έχασε τη μάχη για την εξουσία όχι γιατί στις κρίσιμες στιγμές είχε έλλειμμα συγκεντρωτισμού και περίσσεια δημοκρατίας. Την έχασε γιατί η πολιτική του οδήγησε στην ήττα.
Που βρισκόμαστε και τι χρειαζόμαστε
Αναρωτιέται η ΕΜ και η ηγεσία του κόμματος μήπως και τυχόν υπάρχουν ήδη σημαντικά σημάδια στην πολιτική στάση και δράση του κόμματος, που η οργανωτική του συγκρότηση να μη μετουσιώνει την πολιτική και ιδεολογική του πρωτοπορία; Η απάντηση είναι σαφής κατά τη γνώμη μου. Ασφαλώς και υπάρχουν.
Πριν απ’ όλα είναι η κατάσταση του εργατικού κινήματος, ακόμη κι αυτού του «ταξικού εργατικού πόλου». Δεύτερο, είναι η στάση του κόμματος απέναντι στα αυθόρμητα, έστω και περιορισμένα, ξεσπάσματα των μαζών. Αποσύρεται αμέσως. Δεν αποσύρεται μόνο από τα ξεσπάσματα, αλλά αποσύρεται και από το συνδικαλιστικό κίνημα. Από τα σωματεία και τη δουλειά που πρέπει να γίνει μέσα σ’ αυτά. Τρίτο, δείχνει όλο και περισσότερο να «φοβάται να βάλλει το χέρι του στη φωτιά». Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πολυταλαιπωρημένη θέση του για την παγκόσμια οικονομική κρίση και το δημόσιο χρέος. Τέταρτο, η ηγεσία συστηματικά πλέον καταφεύγει στον επαναστατικό βερμπαλισμό, μέσα από τον οποίο προσπαθεί να συνεγείρει τις μάζες. Αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Πέμπτο, η στάση του κόμματος και η δράση του είναι απολύτως προβλέψιμη και με αυτήν την έννοια δεν ανησυχεί την άρχουσα τάξη, παρά τις αυτοκολακείες της ηγεσίας. Το αποτέλεσμα είναι να αποσπά ακόμη και τα συγχαρητήρια του αντίπαλου για την «υπεύθυνη στάση» του. Έκτο, η εσωτερική κατάσταση στο κόμμα δεν είναι καλή. Το κόμμα έχει χάσει πολύ από την οργανωτική του δύναμη. Έβδομο, η λειτουργία των κομματικών οργανώσεων είναι ισχυρά πλημμελής. Όλο και περισσότερο η δουλειά των κομματικών οργανώσεων περιορίζεται σε ελάχιστους ανθρώπους που είναι μέρος του στελεχικού δυναμικού, ενώ σταδιακά ακυρώνονται οι συλλογικές διαδικασίες. Το κόμμα έχει πάψει να είναι ένα συλλογικό επαναστατικό υποκείμενο. Όγδοο, η ηγεσία του κόμματος και του κινήματος έχει μετατραπεί σε κλειστή υπόθεση ορισμένων στελεχών και μόνο. Ένατο, υπάρχει πολύ μεγάλη δυσκολία
στην ανάδειξη και ανανέωση του στελεχικού δυναμικού. Δέκατο, το στελεχικό δυναμικό δεν γνωρίζει την ιστορία του κόμματος και την ηρωική του δράση. Ενδέκατο, το κόμμα παρουσιάζει έντονα χαρακτηριστικά πολιτικής και ιδεολογικής σύγχυσης με αλληλοαναιρόμενες τοποθετήσεις. Δωδέκατο, ο πολιτικός του λόγος είναι μια επαναλαμβανόμενη γενικολογία. Ύστερα από αυτά που αναφέρθηκαν γίνεται πιστεύω κατανοητό ότι το σχήμα λειτουργίας που προτείνει η ΕΜ και που είναι καθεστώς σήμερα στο κόμμα οδηγεί στην πλήρη αναίρεση αυτής της ίδιας της πολιτικής και ιδεολογικής πρωτοπορίας του κόμματος.
Σήμερα και περισσότερο από ποτέ άλλοτε, ένα κομμουνιστικό κόμμα χρειάζεται να διαπνέεται από τους λενινιστικούς κανόνες στη λειτουργία του. Αλλά πάνω απ’ όλα χρειάζεται να εμπνέεται από την κοσμοθεωρία του Μαρξισμού – Λενινισμού. Έχω τη σοβαρή πεποίθηση ότι και ως προς τους λενινιστικούς κανόνες λειτουργίας του κόμματος και ως προς την κοσμοθεωρία του Μαρξισμού – Λενινισμού το ΚΚΕ κινείται σε αντίθετη κατεύθυνση. Η ευθύνη της ηγεσίας του κόμματος πολύ γρήγορα θα διαπιστωθεί και από τα μέλη του. Γιατί η πορεία του ΚΚΕ ήδη φαντάζει αδιέξοδη. Άλλωστε πρέπει ορισμένοι να καταλάβουν ότι το ΚΚΕ δεν είναι κόμμα της ηγεσίας του αλλά της εργατικής τάξης. Το ΚΚΕ είναι ό,τι πολυτιμότερο ανέδειξε η ελληνική κοινωνία. Η ιστορία του είναι η σημαντικότερη παρακαταθήκη της εργατικής τάξης και του ελληνικού λαού. Και με αυτήν την έννοια οι ευθύνες της ηγεσίας είναι ακόμη μεγαλύτερες. Αλλά ας θυμάται κιόλας. «Σε τούτα εδώ τα μάρμαρα κακιά σκουριά δεν πιάνει».
27/03/2011
[1] Ριζοσπάστης 27/02/2011.
[2] Ριζοσπάστης 06/02/2011
